Na temat pojęcia przemian

Księga przemian (Yijing) była obszernie komentowana w całej historii Chin, a chińska filozofia zawdzięcza jej znaczną część głównych pojęć. Yijing może być przede wszystkim ścieżką wiodącą do współczesnej biologii. Biologowie zauważyli ze zdumieniem pewne podobieństwo: w Księdze przemian jest mowa o 64 heksagramach, a kod genetyczny liczy sobie 64 kombinacje utworzone na podstawie przypadkowego doboru trzech z czterech nukleotydów14. U podstaw nieskończonej odmienności istot leży zdaniem biologów odmienność płciowa, która przyczynia się do powstawania kombinacji indywidualnych charakterów. Dopóki odmienność płciowa nie występuje, dopóty może zachodzić jedynie reprodukcja identycznych istot powstających dzięki rozmnażaniu się przez podział. Bakterie są wie-czne. Zhengmen Zhanga Zaia z XI w. zawiera takie oto sformułowanie: liang gu hua – „jest ich dwoje (yin i yang), dlatego istnieje przemiana”15. Wang Fuzhi zaś pisze w swoim komentarzu: „Ocierając się o siebie, yang i yin [oba podstawowe trygramy stworzone z trzech linii yang i z trzech linii yin] dają życie sześciorgu dzieciom” (sześciu pozostałym trygramom)16. „Męskie i żeńskie mieszają swoje nasienie, a wszystkie istoty rodzą się i przybierają kształt”, czytamy w Księdze przemian17. Podobnie jak współcześni biolodzy Wang Fuzhi zauważa, że „tak długo jak yin i yang się nie rozdzielą, reprodukcja przebiega w jednakowy sposób”18, i sądzi (jak Zhang Zai w XI w.), że jest tak wiele możliwości połączenia i kombinacji yin i yang, że nie może istnieć, i nigdy nie istniała, istota wiernie podobna do innej19. To wniosek współczesnej biologii. Wang Fuzhi twierdzi, że w świecie i w żywych istotach zachodzi wieczny proces odnowy; wszechświat jest miejscem, w którym stale coś powstaje i coś ulega zniszczeniu. Podobnie mówi Diderot we Śnie d’Alemberta: „Świat rozpoczyna się i kończy bezustannie; w każdej chwili jest w swoim początku i końcu...”. A Wang Fuzhi pisze: „Koniec Nieba i Ziemi jest rzeczą, o której nie można mieć pojęcia. Jeśli jednak chcemy udzielić sobie rozsądnej odpowiedzi, powiemy, że Niebo i Ziemia mają swój początek i koniec właśnie dzisiaj20”. Cały wszech-świat jest w ruchu: „Ruch jest osią dao, otwarciem, z którego rodzi się wszelka cnota (de) [...]. Dlatego też jest powiedziane: »Wielka cnota Nieba i Ziemi nazywa się życiem«”21. „Transformacyjne działanie Nieba i Ziemi – mówi Wang Fuzhi – także odnawia się dzień po dniu” (tian di zhi hua ri xin). „Nieprawdą jest, że dzisiejsze słońce czerpie z wczorajszej jasności; nieprawdą jest, że tegoroczne zimno i kanikuła czerpią z energii [dosłownie oddechu] lat przeszłych”. Nawet gdy zewnętrzny wygląd wydaje nam się niezmieniony, sub-stancja rzeczy bez przerwy się odnawia. Z przedmiotami niebieskimi jest jak z ciałem ludzkim, którego skóra i mięśnie są bezustannie odnawiane22. Ludzie przechodzą w życiu różne etapy, począwszy od kształtowania się zarodka, aż do starości i rozkładu. Ale ewolucja nie kończy się wraz ze śmiercią, ponieważ energie zawsze powracają do stałej masy energii uniwersalnej oraz do jej kolejnych kombinacji23. Przemiana zajmuje również ważne miejsce w koncepcji przedstawionej przez Wanga Fuzhi na temat historii: dao, to znaczy obyczaje, zwyczaje, zbiorowe zachowania, zmieniają się wraz z epokami: „W stanie prymitywnej dzikości nie znano dao, które polega na prze-kazywaniu władzy; w epoce Yao i Shuna nic nie wiedziano o współczuciu dla ludu i odczuwaniu chęci położenia kresu tyranii; w czasach dynastii Han i Tang nie wiedziano nic o dao takim jak dao naszych czasów. W przyszłości nastąpi bardzo wiele dao, o których dziś nic nie wiemy24”. Inaczej mówiąc, przyszłość będzie zawsze odmienna od przeszłości. Wang Fuzhi przeczy, jakoby mogły istnieć rzeczywistości wieczne lub wykluczające jedne drugie. „Jeśli, abstrahując od przedmiotów tego świata, poszukamy ich natury, [istoty] która je poprzedzała, była wieczna i uniwersalna, i obejmowała to wszystko, co istnieje, nie tylko nie będziemy w stanie nadać jej nazwy, ale także nie znajdziemy dla niej żadnej rzeczywistości25”. Nie istnieje dao (rzeczywistości abstrakcyjnej) zewnętrzne w stosunku do zjawisk, ponieważ dao i zjawiska są nierozłączne26. Elementy zmysłowe i ponadzmysłowe są nierozłączne, jak wskazuje przykład muzyki, która jest jednocześnie materialna, ponieważ nie może istnieć bez instrumentów, i niematerialna w swych zasadach. „Kto to zrozumiał, zrozumiał więcej niż połowę zasad tworzenia wszechświata27”. Według Wanga Fuzhi nie istnieje ani myśl bezcielesna, ani świat czystych idei; ci, którzy wyobrażają sobie taki świat, są w błędzie. Nie sposób być bardziej antyplatońskim, ale też nie sposób być bardziej chińskim.

1 Wykład wygłoszony na IX Konferencji Europejskiego Stowarzyszenia Nauk Chińskich, Paryż, wrzesień 1992 r.
2J.-C. Martzloff, Histoire des mathématiques chinoises, Masson, Paryż 1988, s. 70.
3 Ibidem, s. 71.
4J.-P. Vernant (i in.), Divination et rationalité, Ed. du Seuil, Paryż 1974, s. 24.
5Przypomnijmy tu sformułowanie Wanga Fuzhi: „To przez ich transformację stru-ktura (li) [istot] staje się widzialna” (Du Sishudaquan shuo, rozdz. X, s. 6983, wei hua xian li). Ten przypis i następne odwołują się do wydania dzieł zebranych Wanga Fuzhi, Chuanshan yishu quanji, Ziyou chubanshe, Taipei 1972.
6H. von Senger, The Book of Stratagems (Tactics for Triumph and Survival), Viking Penguin, New York –London 1991; Stratagèmes: trois millénaires de ruses pour vivre et pour survivre, Interéditions, Paryż 1992.
7M. Detienne, J.-P. Vernant, Les Ruses de l’intelligence: la Métis des Grecs, Flammarion, Paryż 1974.
8Księga Mencjusza, VI, A. 14.
9Choć czasami to prawda, niektórzy filozofowie, jak Zhu Xi w XII w., wysuwali ideę bardzo długich cykli.
10Profesor G.E.R. Lloyd z Darwin College, Cambridge, zwraca uwagę na to, że gre-cki termin enantios (przeciwny) ma związek z homeryckim antios, często używa-nym do wyrażenia konfrontacji dwóch wojowników. Chiński odpowiednik tego słowa, dui, także może się odnosić do idei stawiania czoła, lecz znacznie częściej używa się go w znaczeniu odpowiedzi, zgodności, adaptacji. We współczesnym ję-zyku mówionym występuje jako przysłówek wykrzyknikowy: „dokładnie tak”, „zgadza się”. W komentarzu do Zhengmeng, s. 9305 Wang Fuzhi wyjaśnia, że yin    i yang, gdy realizują się indywidualnie, są siłą rzeczy wrogami, ale w ostatecznym rozrachunku spełniają się przez połączenie. „Nie ma takiej niechęci – powiada – która by nigdy nie wygasła”.
11Zauważmy, że znaczna część wyrażeń w języku chińskim jest utworzona z zesta-wienia uzupełniających się przeciwieństw.
12Du Sishudaquan shuo, rozdz. I, s. 1.
13Taoizm filozoficzny już w IV i V w. mówił o analogicznej relacji między wu (to, co będąc pozbawione wszelkich cech szczególnych, stanowi źródło nieprzerwanego i bezprzyczynowego tworzenia świata widzialnego) a you (świat zjawisk). Przypomnijmy również, że w buddyzmie chan (zen) doznajemy iluminacji dzięki przekroczeniu wszelkiej formy oporu i rozróżnienia.
14Odpowiadają one czterem możliwym kombinacjom yin i yang: yin-yin, yin-yang, yang-yin i yang-yang, co stanowi podstawę ośmiu trygramów. Por. F. Jacob, Le modèle linguistique en génétique, „Critique”, nr 322, marzec 1974, s. 197–205. Jacob zauważa tę analogię: znaczenie rodzi się z samej tylko struktury.
15Zhengmeng, rozdz. I, s. 2, San liang pian.
16Zhangzi Zhengmeng zhu, rozdz. I, s. 9286, yin yang xiangmo ze sheng liu zi.
17I-cing, Księga przemian, tłum. Richard Wilhelm, LATAWIEC, Warszawa 1998, s. 287 (przyp. tłum.).
18Zhangzi Zhengmeng zhu, rozdz. I, s. 9311.
19Ibidem, s. 9305, cyt. za Zhengmeng: zaohua suocheng wu yiwu xiangxiaozhe („Po-śród istot stworzonych dzięki działalności twórczej i przekształcającej kosmosu, nie ma ani jednej, która byłaby podobna do innych”).
20Zhouyi waizhuan, rozdz. IV, s. 961.
21Cytat pochodzi z Księgi przemian komentowanej przez Wanga Fuzhi. Ibidem, rozdz. VI, s. 1019; Yijing, Cixi, rozdz. I.
22Siwenlu, waipian, s. 9713.
23Zhouyi neizhuan fali, s. 867; Zhouyi neizhuan, rozdz. V, s. 511. „Skutkiem spon-tanicznego [działania] yin i yang życie jest nie bardziej twórcze niż śmierć niszczycielska”.
24Zhouyi waizhuan, rozdz. V, s. 1013.
25Ibidem, s. 1014. Tego twierdzenia nie można oddzielać od negacji wszelkiej sprze-czności absolutnej wyrażonej w: ibidem, rozdz. VII, s. 1061.
26Xiangwai wu dao, rozdz. VI, s. 1025.
27Du Sishudaquan shuo, rozdz. I, s. 6933–6934.

 

Niniejszy tekst pochodzi z książki Jacques Gernet "Inteligencja Chin. Społeczeństwo i mentalność" opublikowanej przez wydawnictwo Fu Kang w 2008 roku. Wszelkie prawa do tekstu zatrzeżone przez Wydawnictwo Fu Kang, kopiowanie lub wykorzystywanie całości lub fragmentu zatrzeżone.

Jacques Gernet, francuski sinolog urodzony w Algierze w 1921 r. jest autorem wielu prac na temat cywilizacji, kultury i historii Chin. Profesor Collège de France kierował katedrą sinologii w latach 1975-1992.

 


Książka jest do nabycia: "Qi" Chiny, Daleki Wschód - sklep internetowy

www.qi.com.pl

 

 

 

Strony: « Poprzednia 1 2 3 4 5